Wojna najczęściej kojarzy się z działaniami militarnymi, zniszczeniami i dramatem ludności cywilnej. Rzadziej mówi się o tym, co dzieje się za drzwiami sądów, w gabinetach śledczych, kancelariach prawnych i instytucjach dokumentujących przestępstwa popełniane podczas konfliktów zbrojnych. Tymczasem to właśnie tam rozpoczyna się wieloletni proces dochodzenia do prawdy, gromadzenia dowodów i budowania podstaw do pociągnięcia sprawców do odpowiedzialności. O tych wyzwaniach rozmawiano podczas wydarzenia „Sprawiedliwość w czasie wojny. Od dokumentacji do odpowiedzialności”, które odbyło się na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku.

Spotkanie zgromadziło studentów zainteresowanych prawem międzynarodowym, ochroną praw człowieka oraz funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości w warunkach konfliktu zbrojnego. Szczególną wartość miały relacje osób, które na co dzień mierzą się z konsekwencjami wojny nie tylko jako świadkowie wydarzeń, ale również jako uczestnicy procesu dochodzenia sprawiedliwości. Gościem specjalnym wydarzenia był dr Andriy Kosyło - prawnik z Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji na Uniwersytecie Warszawskim, a zarazem adiunkt w Katedrze Kryminologii i Polityki Kryminalnej Wydziale Prawa UW. W dyskusji uczestniczyła także on-line sędzia Maryna Bondarenko z Kijowa, zajmująca się m.in. sprawami dotyczącymi zbrodni wojennych. 

Jednym z najważniejszych punktów programu była projekcja filmu dokumentalnego „In Your Name - Justice in Wartime”. Produkcja ukazała codzienność ukraińskich sędziów oraz funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości w państwie znajdującym się pod presją wojny. Film nie skupiał się wyłącznie na samych procedurach prawnych, lecz przede wszystkim na ludziach, którzy pomimo zagrożeń i ogromnej odpowiedzialności starają się zapewnić ciągłość działania instytucji państwa prawa.

Jak podkreślał prof. dr hab. Andrzej Sakowicz z Katedry Postępowania Karnego Wydziału Prawa UwB, wydarzenie było okazją do rozmowy o tym, jak funkcjonuje ukraiński wymiar sprawiedliwości w czasie wojny oraz jakie problemy pojawiają się przy rozpoznawaniu spraw karnych w tak wyjątkowych okolicznościach. Dzięki obecności sędzi Maryny Bondarenko uczestnicy mogli poznać praktyczne aspekty prowadzenia postępowań dotyczących najpoważniejszych naruszeń prawa międzynarodowego i dowiedzieć się, z jakimi trudnościami mierzą się ukraińskie sądy.

Profesor zwrócił szczególną uwagę na doświadczenia Ukrainy z pierwszych miesięcy wojny. Jak zaznaczał, środowisko prawnicze stanęło wówczas wobec problemu niewystarczającej wiedzy dotyczącej międzynarodowego prawa karnego oraz międzynarodowego prawa humanitarnego. W obliczu tysięcy przypadków wymagających oceny pod kątem prawa międzynarodowego okazało się, że konieczne było szybkie budowanie kompetencji, które wcześniej pozostawały głównie domeną specjalistów i środowiska akademickiego.

Właśnie ten aspekt stał się jednym z najważniejszych tematów dyskusji. Uczestnicy spotkania zastanawiali się, jakie wnioski płyną z ukraińskich doświadczeń dla systemu kształcenia przyszłych prawników. Wskazywano, że wydarzenia ostatnich lat pokazały potrzebę szerszego uwzględnienia w programach studiów takich zagadnień jak międzynarodowe prawo humanitarne, odpowiedzialność za zbrodnie wojenne czy funkcjonowanie międzynarodowych trybunałów karnych. Zdaniem uczestników są to dziś nie tylko obszary specjalistycznej wiedzy, ale także kompetencje, które mogą okazać się niezbędne w obliczu współczesnych wyzwań geopolitycznych.

Projekcja filmu stała się punktem wyjścia do szerokiej debaty poświęconej odpowiedzialności za zbrodnie wojenne i mechanizmom ich ścigania. Rozmawiano o znaczeniu właściwego dokumentowania przestępstw już od pierwszych dni konfliktu, ponieważ od jakości zgromadzonych materiałów często zależy możliwość późniejszego postawienia sprawców przed sądem. Podkreślano, że skuteczne postępowania wymagają ścisłej współpracy prokuratorów, sędziów, ekspertów kryminalistycznych, organizacji pozarządowych oraz instytucji międzynarodowych.

Wiele uwagi poświęcono także funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości w warunkach wojennych. Jak wskazywał prof. dr hab. Andrzej Sakowicz, jednym z istotnych problemów pozostaje prowadzenie postępowań in absentia, czyli pod nieobecność oskarżonych. W sytuacji, gdy osoby podejrzewane o popełnienie zbrodni wojennych przebywają poza zasięgiem krajowych organów ścigania, konieczne staje się poszukiwanie rozwiązań pozwalających na prowadzenie postępowań przy jednoczesnym zachowaniu standardów rzetelnego procesu.

Znaczącym wątkiem debaty była również rola społeczności międzynarodowej w dochodzeniu do odpowiedzialności za zbrodnie wojenne. Uczestnicy dyskusji podkreślali, że skuteczne ściganie sprawców nie może opierać się wyłącznie na działaniach pojedynczego państwa. Niezbędne pozostaje wsparcie organizacji międzynarodowych, współpraca transgraniczna oraz tworzenie wyspecjalizowanych mechanizmów prawnych zdolnych do rozpoznawania spraw o wyjątkowym ciężarze gatunkowym.

W tym kontekście wiele miejsca poświęcono perspektywie utworzenia specjalnego trybunału do spraw zbrodni agresji. Jak podkreślano podczas spotkania, byłby to kolejny krok w kierunku budowania kompleksowego systemu odpowiedzialności za naruszenia prawa międzynarodowego oraz ważny sygnał, że społeczność międzynarodowa nie pozostaje obojętna wobec najpoważniejszych przestępstw popełnianych podczas konfliktów zbrojnych.

Istotnym elementem wydarzenia była również prezentacja projektu SUNFLOWERS, który został przedstawiony jako przykład aktywnego zaangażowania środowiska prawniczego we wspieranie ukraińskiego wymiaru sprawiedliwości. Inicjatywa pokazała, w jaki sposób ekspercka wiedza prawników z różnych krajów mogła wspierać proces dokumentowania naruszeń prawa międzynarodowego, analizowania materiału dowodowego oraz przygotowywania fundamentów pod przyszłe postępowania sądowe.

Spotkanie na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku pokazało, że droga od udokumentowania zbrodni do wydania wyroku jest niezwykle długa i skomplikowana. Jednocześnie unaoczniło, jak ogromne znaczenie mają wiedza, współpraca międzynarodowa oraz odpowiednie przygotowanie prawników do pracy w warunkach współczesnych konfliktów zbrojnych. Była to nie tylko lekcja prawa, ale także ważna refleksja nad rolą wymiaru sprawiedliwości w czasach, gdy obrona podstawowych wartości prawa międzynarodowego staje się jednym z kluczowych wyzwań współczesnego świata. 

(WK)