O tym, czy wyniki badań podstawowych - prowadzonych przez zdobywców grantów NCN - oddziałują na akademickie kształcenie prawników, dlaczego dydaktyka nie może być realizowana w oderwaniu od aktualnych badań, co ogranicza tę synergię i co warto poprawić w tym zakresie – mówią naukowcy, zaangażowani w realizację projektu „Oddziaływanie prawniczych badań podstawowych na kształcenie prawników na przykładzie badań podstawowych finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki w Polsce”. Jego kierownikiem był prof. Maciej Perkowski z Wydziału Prawa UwB.

Jaki był cel projektu „Oddziaływanie prawniczych badań podstawowych na kształcenie prawników na przykładzie badań podstawowych finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki w Polsce”, w realizację którego byli zaangażowani prawnicy i pedagodzy?

Prof. dr hab. Maciej Perkowski kierownik projektu i badacz z Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku: Głównym celem projektu było poszerzenie i usystematyzowanie wiedzy na temat oddziaływania prawniczych badań podstawowych na proces kształcenia na studiach prawniczych. Naszym zamiarem było określenie natury, stopnia i uwarunkowań tego oddziaływania w Polsce oraz porównanie go z sytuacją w wybranych państwach europejskich (Niemcy, Francja, Wielka Brytania). Mówiąc wprost, chcieliśmy rozpoznać, czy i w jaki sposób wyniki badań naukowych prowadzonych przez przedstawicieli nauk prawnych znajdują odzwierciedlenie w dydaktyce akademickiej oraz czy przyczyniają się do lepszego przygotowania przyszłych prawników do funkcjonowania w dynamicznie zmieniającym się świecie.

Jakie metody zostały zastosowane w badaniach?

Dr hab. Izabela Kraśnicka, prof. UwB - badaczka z Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku: W ramach projektu zrealizowano kompleksowy plan badań obejmujący analizy dogmatycznoprawne, badania empiryczne oraz porównawcze. Przeprowadzono analizę przepisów prawa i piśmiennictwa dotyczącego relacji między badaniami podstawowymi a dydaktyką akademicką w latach 2011–2021, ze szczególnym uwzględnieniem nauk prawnych. Badania te uzupełniono analizą rozwiązań przyjętych w Niemczech, Francji i Wielkiej Brytanii, co pozwoliło osadzić polskie doświadczenia w szerszym kontekście międzynarodowym.

Dr hab. Marta Kowalczuk-Walędziak, prof. UwB - badaczka z Wydziału Nauk o Edukacji UwB: W drugiej fazie projektu zrealizowano badanie ankietowe oraz pogłębione wywiady indywidualne z nauczycielami akademickimi – beneficjentami grantów NCN w panelu HS5. Pozwoliły one zrekonstruować rzeczywiste strategie łączenia działalności badawczej z dydaktyką oraz zidentyfikować bariery utrudniające transfer wyników badań podstawowych do procesu nauczania.

Dr hab. Małgorzata Skórzewska-Amberg, prof. ALK – badaczka z Akademii Leona Koźmińskiego: Projekt obejmował również analizę treści programów jednolitych studiów magisterskich na kierunku prawo, sylabusów poszczególnych zajęć oraz raportów z ocen programowych przeprowadzanych przez Polską Komisję Akredytacyjną w latach 2011–2021. Pozwoliło to ustalić, w jakim stopniu wyniki prawniczych badań podstawowych są formalnie uwzględniane w dokumentach programowych oraz na ile faktycznie znajdują odzwierciedlenie w treściach i praktyce kształcenia.

Co udało się ustalić w trakcie realizacji projektu?

Prof. dr hab. Maciej Perkowski: Wpływ badań podstawowych na kształcenie prawników w Polsce jest głównie pośredni i ograniczony – brakuje mechanizmów systemowo zapewniających symplifikację i transfer nowej wiedzy do akademickiego procesu kształcenia.

Dr hab. Małgorzata Skórzewska-Amberg, prof. ALK: Nauczyciele akademiccy, z którymi rozmawialiśmy, dostrzegają synergię między badaniami, a dydaktyką, ale napotykają bariery ograniczające ten proces – m.in. pro-ewaluacyjny nacisk na publikacje kosztem dydaktyki, niskie zainteresowanie studentów zagadnieniami wąsko specjalistycznymi oraz brak praktyki efektywnego wykorzystania sylabusów. Z kolei raporty z wizytacji PKA wskazują, że badania naukowe są uwzględniane powierzchownie, co może obniżać jakość kształcenia.

Dr hab. Izabela Kraśnicka, prof. UwB: Humboldtowska koncepcja „jedności badań i nauczania” pozostaje znakiem rozpoznawczym wiodących instytucji szkolnictwa wyższego. Jednak koncepcja tego powiązania różni się w zależności od kraju. Nie można zatem mówić też o jednolitym, europejskim modelu kształcenia studentów prawa, według którego w ten sam sposób wykorzystywano by wyniki badań podstawowych w dydaktyce akademickiej.

W jaki sposób wyniki badań wykorzystywane są w dydaktyce?

Dr hab. Marta Kowalczuk-Walędziak, prof. UwB: Zdecydowana większość badanych deklarowała, że włącza tematykę swoich badań do treści prowadzonych zajęć oraz wykorzystuje ich rezultaty przy tworzeniu materiałów dydaktycznych. Wielu respondentów wskazywało również, że odwołuje się do własnych badań, aby ilustrować omawiane teorie czy argumenty. Część z nich umieszcza także swoje publikacje w wykazach literatury dla studentów. Jednocześnie wyniki naszego badania pokazują, że integracja badań z dydaktyką ma najczęściej charakter transmisyjny – polega na przekazywaniu studentom wyników badań, a rzadziej na angażowaniu ich w sam proces badawczy. Mniej powszechne jest więc pokazywanie studentom „od kuchni”, jak wygląda prowadzenie badań, a jeszcze rzadziej – projektowanie całych kursów w oparciu o własne projekty badawcze. Można więc powiedzieć, że wyniki badań są w dydaktyce obecne, ale najczęściej w formie treści przekazywanych studentom, a nie jako przestrzeń do aktywnego uczenia się poprzez badanie.

Opisaliśmy to w publikacjach projektowych, w tym zwłaszcza w prestiżowym czasopiśmie branżowym „The Law Teacher”.

Co na podstawie wyników badań rekomendujecie Państwo władzom i legislatorom?

Prof. dr hab. Maciej Perkowski: Nieustannie podejmowane są próby reform obszaru uprawiania nauki i prowadzenia dydaktyki – a mimo to główne problemy, jak choćby jej chroniczne niedofinansowanie, wciąż nam towarzyszą. Tym niemniej problemy trzeba stale identyfikować i monitorować, rozważając adekwatne doń środki naprawcze. Rekomendujemy zwłaszcza, aby systemowo dowartościować akademicką dydaktykę, która póki co jest „gorszą siostrą nauki”. Gdyby na ewaluację jednostek naukowych składały się jednocześnie: ocena nauki (na zasadach dotychczasowych, zapewne zmodyfikowanych) oraz ocena jakości kształcenia (dokonana w okresie ewaluacji przez PKA na poszczególnych kierunkach przypisanych do konkretnych dyscyplin), byłoby to bardziej obiektywne i adekwatne wobec szkolnictwa wyższego (bo względem jednostek stricte badawczych obecny wariant oceny może pozostać). Równocześnie na użytek ewaluacji jakości kształcenia można byłoby przyjąć progresywną skalę ocen, gdyż obecna ocena dychotomiczna nie odzwierciedla należycie zróżnicowania poddanych ocenie procesów kształcenia.

Dr hab. Małgorzata Skórzewska-Amberk, prof. ALK: Dostrzegamy też potrzebę systemowego włączania wyników badań podstawowych w dydaktykę akademicką, co będzie sprzyjało także identyfikowaniu naukowych predylekcji studentów oraz uatrakcyjniało treści nowatorstwem (inteligentna konkurencja wobec podaży AI bazującej na tym, co dotychczasowe).

Prof. dr hab. Maciej Perkowski: W naszej ocenie – zgodnie z formułą „brzytwy Ockhama” – nie wszystkie działania doskonalące istniejący stan rzeczy wymagają ingerencji ustawodawcy. Przykładem są tu dokumenty wewnętrzne przyjmowane przez poszczególne uczelnie. O ile programy studiów reformuje się w przestrzeni kilku lat (od opracowania zmiany, poprzez jej przyjęcie i zastosowanie dydaktyczne na poszczególnych latach studiów), więc w naszej ocenie powinny mieć one formułę ramową i uniwersalną, o tyle sylabusy odnoszące się do poszczególnych przedmiotów umożliwiają elastyczne, w zasadzie bieżące, dostosowanie treści kształcenia do potrzeb rynku pracy i zmian społeczno-gospodarczych. To one mogą być zatem formalnym i informacyjnym (wbrew pozorom – studenci tam zaglądają!) narzędziem integracji wyników badań podstawowych z dydaktyką akademicką, bez oglądania się na ustawodawcę.

Dlaczego ten temat jest ważny także dla społeczeństwa?

Prof. dr hab. Maciej Perkowski: Wbrew pozorom – podejście naukowe, czyli dążenie do prawdy jest doskonałą metodą działania także w praktyce. Sztuką jest doskonalenie usprawnień w tym zakresie. W dzisiejszym świecie prawnicy powinni znać najnowsze wyniki badań naukowych, by sprostać nowym wyzwaniom.

Dr hab. Marta Kowalczuk-Walędziak, prof. UwB: Ten temat jest ważny dla społeczeństwa, ponieważ jakość stanowionego i stosowanego prawa bezpośrednio wpływa na codzienne życie obywateli. Jeśli przyszli prawnicy kształceni są w oderwaniu od aktualnych badań naukowych, istnieje ryzyko, że będą reprodukować schematy zamiast krytycznie analizować rzeczywistość i reagować na nowe zjawiska. Integracja badań z dydaktyką sprzyja rozwijaniu u studentów myślenia analitycznego, umiejętności argumentacji oraz odpowiedzialności za podejmowane decyzje. A to przekłada się na jakość instytucji publicznych i poziom zaufania społecznego do prawa. Nasz projekt pokazał też coś dla mnie osobiście bardzo ciekawego – że współpraca prawników i pedagogów naprawdę ma sens. Ja jako pedagog patrzę na proces kształcenia, oni na treść prawa. I okazało się, że kiedy połączymy te dwie perspektywy, zaczynamy zadawać lepsze pytania. A w nauce – i w prawie – to często ważniejsze niż same odpowiedzi.

Dziękuję za rozmowę.

W okresie 2022-2026 Uniwersytet w Białymstoku wspólnie z Akademią Leona Koźmińskiego w Warszawie realizował projekt „Oddziaływanie prawniczych badań podstawowych na kształcenie prawników na przykładzie badań podstawowych finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki w Polsce” (2021/41/B/HS5/03317, OPUS, Narodowe Centrum Nauki).

Projekt realizował zespół badaczy z UwB (prof. dr hab. Maciej Perkowski, dr hab. Marta Kowałczuk-Walędziak, prof. UwB, dr hab. Izabela Kraśnicka, prof. UwB, dr Wioleta Hryniewicka-Filipkowska, ś.p. dr Anna Drabarz, mgr Wojciech Zoń) i ALK (dr hab. Małgorzata Skórzewska-Amberg, dr Katarzyna Staszyńska, dr Ewa Kwiatkowska).  Naukowcy sprawdzali, czy wyniki badań podstawowych prowadzonych przez grantobiorców NCN oddziałują na akademickie kształcenie prawników.