Uniwersytet w Białymstoku realizuje projekt badawczy pt. „The Rule of Law and Control of the Legislature in the Grand Duchy of Lithuania (16th–17th centuries)” (nr umowy: NDICI-GEO-NEAR/2023/444-419-0001 z dnia 16.09.2025 r.) w ramach programu EU4Belarus (SALT III) - Academic research project grants. Za dystrybucję środków w ramach programów zewnętrznych UE odpowiada Central Project Management Agency (CPVA) z siedzibą w Litwie.
Dofinansowanie projektu z UE: 75 986,30 EUR
Ogólna wartość projektu: 79 994,00 EUR
Kierownikiem projektu jest prof. dr hab. Karol Łopatecki z Wydziału Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu w Białymstoku.
Zespół badawczy: dr Ihar Bortnik oraz dr Andrei Radaman – badacze specjalizujący się w problematyce myśli politycznej, kultury prawnej, parlamentaryzmu oraz dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Okres realizacji projektu: od 1 października 2025 r. do 31 marca 2027 r.
Celem projektu jest analiza mechanizmów praworządności oraz kontroli procesu ustawodawczego w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVII wieku. Szczególne miejsce zajmują w nim tzw. protestacje sejmowe – formalne akty sprzeciwu wobec uchwał lub praktyk uznawanych za naruszające porządek prawny, procedury sejmowe albo interesy polityczne wspólnoty szlacheckiej. Badania prowadzone w projekcie pozwalają spojrzeć na dawny parlamentaryzm nie tylko jako na system uchwalania prawa, lecz także jako na mechanizm jego kontroli, weryfikacji i społecznej akceptacji.
Projekt ma charakter interdyscyplinarny. Łączy perspektywę historyczno-prawną, badania nad kulturą polityczną oraz analizę instytucji przedstawicielskich dawnej Rzeczypospolitej. Istotnym elementem prac jest również zastosowanie metod ilościowych, m.in. analiza podpisów pod protestacjami, która pozwala badać aktywność posłów, obecność reprezentantów poszczególnych województw i powiatów oraz skalę zaangażowania elit politycznych w kontrolę procesu ustawodawczego.
450 lat od najstarszej znanej litewskiej protestacji sejmowej.
Jednym z punktów wyjścia projektu jest przypadające w 2026 r. 450-lecie sejmu toruńskiego z 1576 r. Był to pierwszy sejm ordynaryjny po okresie wielkiego bezkrólewia, pierwszy po objęciu tronu przez Stefana Batorego i jeden z momentów, w których w praktyce sprawdzano zasady funkcjonowania Rzeczypospolitej Obojga Narodów po unii lubelskiej. Właśnie z tym sejmem wiąże się najstarsza znana litewska protestacja sejmowa. Dokument ten powstał w szczególnie trudnym momencie politycznym. Przedstawiciele Wielkiego Księstwa Litewskiego oczekiwali realnych rozwiązań dotyczących obrony państwa i Inflant. Spór dotyczył nie tylko kwestii wojskowych, ale również zakresu odpowiedzialności Korony i Litwy za wspólne bezpieczeństwo oraz miejsca Wielkiego Księstwa Litewskiego w systemie nowej, połączonej Rzeczypospolitej. Gdy pod koniec obrad okazało się, że przyjęte rozwiązania nie odpowiadają litewskim oczekiwaniom, posłowie i senatorowie litewscy podjęli wspólne działanie, które przybrało formę protestacji.
Z perspektywy projektu dokument ten ma znaczenie wyjątkowe. Pokazuje bowiem, że protestacja mogła być czymś więcej niż tylko wyrazem politycznego niezadowolenia. Była narzędziem kontroli procesu ustawodawczego, sposobem obrony praw i podmiotowości wspólnoty politycznej oraz próbą ograniczenia skutków decyzji uznawanych za sprzeczne z wcześniejszymi zobowiązaniami ustrojowymi. W tym sensie najstarsza znana litewska protestacja sejmowa stanowi ważne świadectwo wczesnonowożytnej kultury prawnej i politycznej oraz praktycznego rozumienia praworządności.
Badania prowadzone w ramach projektu pozwalają lepiej zrozumieć, jak w dawnej Rzeczypospolitej funkcjonowały mechanizmy sprzeciwu, kontroli i odpowiedzialności w procesie stanowienia prawa. Pokazują też, że historia parlamentaryzmu Europy Środkowo-Wschodniej może być ważnym punktem odniesienia dla współczesnych debat o prawie, reprezentacji politycznej i instytucjonalnych gwarancjach ograniczania arbitralności władzy.
Wyniki projektu będą prezentowane w formie artykułów naukowych, edycji źródłowych oraz wystąpień na konferencjach i seminariach naukowych.
University of Białystok is carrying out a research project: ‘The Rule of Law and Control of the Legislature in the Grand Duchy of Lithuania (16th–17th centuries)’ (contract no.: NDICI-GEO-NEAR/2023/444-419-0001 dated 16 September 2025) under the EU4Belarus (SALT III) programme – Academic research project grants. The Central Project Management Agency (CPVA), based in Lithuania, is responsible for the distribution of funds under EU external programmes.
EU funding for the project: EUR 75,986.30
Total project value: EUR 79,994.00
The project leader is Prof. Karol Łopatecki, PhD, from the Faculty of International Relations at the University of Białystok.
Research team: Dr Ihar Bortnik and Dr Andrei Radaman – researchers specialising in political thought, legal culture, parliamentarism and the history of the Grand Duchy of Lithuania.
Project duration: from 1 October 2025 to 31 March 2027.
The aim of the project is to analyse the mechanisms of the rule of law and the oversight of the legislative process in the Grand Duchy of Lithuania in the 16th and 17th centuries. Particular attention is paid to so-called Sejm protests – formal acts of opposition to resolutions or practices deemed to violate the legal order, Sejm procedures, or the political interests of the nobility. The research conducted within the project allows us to view early parliamentarism not only as a system for enacting laws, but also as a mechanism for their control, verification and social acceptance. The project is interdisciplinary in nature. It combines a historical-legal perspective, research into political culture and an analysis of the representative institutions of the early Polish-Lithuanian Commonwealth. Another key element of the research is the use of quantitative methods, including the analysis of signatures on protests, which allows for the examination of MPs’ activity, the presence of representatives from individual provinces and counties, and the extent of the political elite’s involvement in controlling the legislative process.
450 years since the oldest known protest by the Sejm in Lithuania.
One of the starting points for the project is the 450th anniversary, in 2026, of the Toruń Sejm of 1576. It was the first ordinary Sejm following the period of the Great Interregnum, the first after Stefan Batory ascended the throne, and one of the moments when the principles governing the functioning of the Polish-Lithuanian Commonwealth following the Union of Lublin were put to the test in practice. It is precisely this Sejm that is associated with the oldest known Lithuanian parliamentary protest. This document was drawn up at a particularly difficult political juncture. Representatives of the Grand Duchy of Lithuania were expecting concrete solutions regarding the defence of the state and Livonia. The dispute concerned not only military matters, but also the scope of responsibility of the Crown and Lithuania for joint security, as well as the place of the Grand Duchy of Lithuania within the system of the new, united Polish-Lithuanian Commonwealth. When, at the end of the proceedings, it became clear that the adopted solutions did not meet Lithuania's expectations, Lithuanian deputies and senators took joint action, which took the form of a protest. From the perspective of this project, this document is of exceptional significance. It demonstrates that a protest could be more than just an expression of political discontent. It served as a tool for scrutinising the legislative process, a means of defending the rights and autonomy of the political community, and an attempt to mitigate the effects of decisions deemed to be at odds with earlier constitutional commitments. In this sense, the oldest known Lithuanian parliamentary protest constitutes an important testimony to early modern legal and political culture and to the practical understanding of the rule of law.
The research conducted as part of the project provides a better understanding of how mechanisms of opposition, oversight and accountability operated in the legislative process within the former Polish-Lithuanian Commonwealth. They also show that the history of parliamentarism in Central and Eastern Europe can serve as an important point of reference for contemporary debates on law, political representation and institutional safeguards against the arbitrariness of power.
The project’s findings will be presented in the form of academic articles, source editions and presentations at academic conferences and seminars.
W ramach naszego serwisu www stosujemy pliki cookies zapisywane na urządzeniu użytkownika w celu dostosowania zachowania serwisu do indywidualnych preferencji użytkownika oraz w celach statystycznych. Użytkownik ma możliwość samodzielnej zmiany ustawień dotyczących cookies w swojej przeglądarce internetowej. Więcej informacji można znaleźć w Polityce Prywatności Uniwersytetu w Białymstoku. Korzystając ze strony wyrażają Państwo zgodę na używanie plików cookies, zgodnie z ustawieniami przeglądarki.
